Á hjólum: Frásögn úr samgöngusafni á Íslandi

Maðurinn sneri hjólum hjólastólsins síns, hvarf inn í rökkur skemmunnar, kveikti á ljósunum og brosti hógværlega á meðan hann beið eftir að lamparnir hitnuðu. Ég fraus eitt andartak og langaði svo að klípa mig: Þetta er nákvæm eftirmynd af farartækja- og bílasafninu okkar! Hornið, sem var innréttað eins og gamall bílskúr, var bókstaflega spegilmynd af Autorodeo-sýningarbásnum sem við bjuggum til fyrir fornbílasýningar — munið þið eftir svarta og bláa Fiat-bílnum okkar með gamalt verkstæði í bakgrunni? Og safnkosturinn sjálfur: Hvílík blanda af gömlum farartækjum, og ekki af verri endanum! Smádráttarvélin Oliver Cletrac HG, bandaríski phaeton-bíllinn Dixie Flyer frá 1919, danski rafbíllinn Kewet El Jet og hálfbelta torfæruökutæki frá Bombardier. En hvernig komust Moskvitch-, Lada- og Gazon-bílarnir okkar og „Búkhankurnar” hingað?

Hvers vegna eru sovéskir bílar á Íslandi?

Í ljós kom að bílar höfðu verið fluttir inn eftir opinberum leiðum á ýmsum tímum. Það varð mögulegt vegna svonefndra „þorskastríða”, sem Ísland háði við breska fiskiskipaflotann með því að banna skipum hans veiðar nærri landinu. Bretar svöruðu með viðskiptabanni á íslenskar sjávarafurðir. Ætlunin var að kenna Íslendingum lexíu, en það tókst ekki, því Sovétríkin keyptu fúslega fiskinn sem bannið náði til og greiddu fyrir hann með ökutækjum og dráttarvélum.

Hvað féll Íslendingum í geð?

Stjarnan í fyrstu bylgju sovéska innflutningsins var GAZ-69. Hann skaraði ekki fram úr að afli, en á Íslandi hafði hann betur en hinir kunnuglegu Willys-, Jeep-, Ford- og Land Rover-bílar hvað varðaði innanrými og þægindi í akstri. „Gazikunum” okkar var breytt hér án nokkurrar miskunnar, því bíll með blæju í stað fasts þaks kom ekki til greina við íslenskar aðstæður. „Búkhankurnar” frá Úljanovsk voru metnar fyrir farþegafjöldann, fullgilt fjórhjóladrif með lágu drifi og fjölhæfnina: Á almennum vegum fóru þessir tólf sæta bílar hraðar en þýsku Unimog-bílarnir og sambærileg ökutæki.

Safn sem ein fjölskylda byggði upp

Samgöngusafnið á staðnum var stofnað af Reykvíkingnum Ingólfi Krístiánssyni. Þegar hann fór á eftirlaun rifjaðist upp gömul ástríða hans fyrir vélum. Hann kvaddi borgarlífið og flutti til Ístaðfells, þar sem hann hafði alist upp. Eiginkona hans varð sálin í þessu heimili bílanna og sá um kynningarmál verkefnisins. Fyrir hennar tilstilli varð safnið að sannkallaðri menningarmiðstöð sem bauð eigendum fornbíla öruggan stað til að geyma bílana sína. Safnið á Ístaðfelli komst á fætur — eða öllu heldur á hjól — þrátt fyrir óánægju nágranna og umhverfisverndarsinna sem spurðu: „Til hvers þurfum við bílakirkjugarð hér?” Samt óx safnkosturinn ár frá ári, þar til ökutækin voru orðin tvö hundruð og fimmtíu og smærri safngripir nokkur þúsund.

Íslensk nöfn og sonurinn sem tók við

Hjónin létust með tveggja mánaða millibili og frá 2003 hefur sonur þeirra, Sverrir Ingólfsson, veitt safninu forstöðu. Þrátt fyrir fötlun sína stýrir hann heilu teymi laghentra sjálfboðaliða og fær sveitarstjórnina til að styðja verkefnið fjárhagslega.

Ekki láta sérkennilegu nöfnin heldur koma ykkur á óvart. Það sem við erum vön að líta á sem ættarnafn er á Íslandi dregið af nafni föður eða móður — fólk kennir sig við föður sinn eða móður. Aðeins fáir landsmenn bera eiginleg ættarnöfn.

Hvað fleira er í safninu?

Ef þið hafið stund aflögu skuluð þið sem sagt kíkja á www.ystafell.is. Og ef þið eigið leið til Íslands, gefið ykkur þá tíma til að heimsækja bílasögu Norður-Atlantshafsins.

Samgöngusafnið á Ístaðfelli: Helstu staðreyndir

• Hvar: Ístaðfell á Íslandi — www.ystafell.is
• Stofnandi: Ingólfur Krístiánsson úr Reykjavík, ásamt eiginkonu sinni sem annaðist safnið og kynningarmál þess
• Stjórnandi frá 2003: sonur þeirra Sverrir Ingólfsson, með hópi sjálfboðaliða
• Umfang: tvö hundruð og fimmtíu ökutæki og nokkur þúsund smærri safngripir
• Hvers vegna sovéskir bílar: viðskiptabannið í „þorskastríðunum” — Sovétríkin keyptu fiskinn sem Bretland hafnaði og greiddu með ökutækjum og dráttarvélum
• Meðal helstu gripa: Oliver Cletrac HG, Dixie Flyer frá 1919, danski Kewet El Jet, hálfbeltabílar frá Bombardier, Dodge WC, Willys MB, Tucker Sno-Cat

Algengar spurningar

Hvers vegna eru Moskvitch-bílar og „Búkhankur” á íslensku safni? Vegna „þorskastríðanna”. Bretland setti viðskiptabann á íslenskar sjávarafurðir, Sovétríkin keyptu þær í staðinn og greiddu með ökutækjum og dráttarvélum.

Hvaða sovéska ökutæki reyndist best þar? GAZ-69 var fremstur í fyrstu bylgjunni vegna innanrýmis og þæginda fremur en afls. Tólf sæta „Búkhankan” var metin fyrir farþegarýmið, fjórhjóladrif með lágu drifi og meiri hraða á vegum en Unimog.

Hvers vegna virðast íslensku nöfnin ekki samræmast? Þetta eru ekki ættarnöfn. Á Íslandi er síðara nafnið yfirleitt myndað af eiginnafni föður eða móður; aðeins fáar fjölskyldur bera eiginleg ættarnöfn.

Hversu stórt er safnið? Tvö hundruð og fimmtíu ökutæki, auk nokkurra þúsunda smærri safngripa — allt frá belta torfæruökutækjum til bílaútvarpa frá miðri síðustu öld.

Ljósmynd: Konstantin Sorokin

Þetta er þýðing. Upprunalegu greinina má lesa hér: На колесах: репортаж из музея транспорта в Исландии