Tekerlekler Üzerinde: İzlanda’daki Ulaşım Müzesi’nden Bir Röportaj

Tekerlekli sandalyesinin tekerleklerini çeviren adam hangarın loşluğunda kayboldu, düğmeye bastı ve lambaların ısınmasını beklerken mütevazı bir gülümseme takındı. Bir an donup kaldım, sonra kendimi çimdiklemek istedim: bu, bizim Taşıt ve Otomobil Müzemizin aynısı! Eski bir garajın köşesini canlandıran maket, klasik otomobil sergileri için hazırladığımız Autorodeo standının adeta aynadaki yansımasıydı. Eski bir atölye fonunun önündeki siyah-mavi Fiat’ımızı hatırlıyor musunuz? Koleksiyonun kendisi de ayrı bir dünya: ne kadar renkli bir retro karışım, hem de ne parçalarla! Oliver Cletrac HG mini traktör, 1919 model Amerikan Dixie Flyer fayton, Danimarka yapımı elektrikli Kewet El Jet, yarı paletli Bombardier arazi araçları. Peki bizim Moskvitch, Lada, Gazon ve “Buhanka”lar buraya nasıl gelmiş?

İzlanda’da Neden Sovyet Otomobilleri Var?

Meğer farklı dönemlerde resmî sevkiyatlar yapılmış. Bunların önünü, İzlanda’nın Britanya balıkçı filosuna ait gemilerin ada yakınlarında avlanmasını yasaklayarak yürüttüğü “Morina Savaşları” açmış. Britanyalılar misilleme olarak İzlanda deniz ürünlerine ambargo koymuş. Ancak ders verme girişimi işe yaramamış; çünkü Sovyetler Birliği ambargoya takılan balıkları seve seve almış ve karşılığını araçlarla, traktörlerle ödemiş.

İzlandalılar Neleri Beğendi?

Sovyet ithalatının ilk dalgasının yıldızı GAZ-69 olmuş. Gücüyle dikkat çekmese de İzlanda’da kabin genişliği ve sürüş konforuyla tanıdık Willys, Jeep, Ford ve Land Rover’ı geride bırakmış. Bizim “Gazik”leri burada hiç çekinmeden değiştirmişler; çünkü yerel koşullarda sert tavan yerine bez tavanlı bir araç kullanmak mümkün değilmiş. Ulyanovsk yapımı “Buhanka”lar yolcu kapasitesi, arazi takviyeli dört tekerlekten çekiş sistemi ve çok yönlülüğüyle değer görmüş: kamuya açık yollarda bu on iki koltuklu araçlar, Alman Unimog’lardan ve benzerlerinden daha hızlı gidiyormuş.

Tek Bir Ailenin Kurduğu Müze

Yerel Ulaşım Müzesi’ni Reykjavik sakini Ingólfur Krístiánsson kurmuş. Emekli olduktan sonra makinelere duyduğu eski tutkuyu hatırlayıp şehir hayatını bırakmış ve çocukluğunu geçirdiği İstadfell kasabasına taşınmış. Eşi, otomobillere yuva olan bu yerin koruyucusu ve projenin halkla ilişkiler yöneticisi olmuş. Onun çabalarıyla müze, klasik otomobil sahiplerine araçlarını güvenle saklayabilecekleri bir yer sunan gerçek bir kültür merkezine dönüşmüş. İstadfell’deki müze, komşuların ve çevre aktivistlerinin “Burada bir otomobil mezarlığına ne ihtiyacımız var?” diye homurdandığı günlerde ayakları üzerinde durmaya başlamış — daha doğrusu, tekerlekleri üzerinde. Yine de koleksiyon yıldan yıla büyüyerek iki yüz elli araca ve birkaç bin küçük sergi parçasına ulaşmış.

İzlandaca İsimler ve İşi Devralan Oğul

Çift iki ay arayla hayatını kaybetmiş. 2003 yılından beri müzenin başında oğulları Sverrir Ingolfsson bulunuyor. Engeline rağmen becerikli gönüllülerden oluşan koca bir ekibe liderlik ediyor ve yerel yönetimi projeye mali destek vermeye ikna ediyor.

İsimlerdeki tuhaflıklara da şaşırmayın. Bizim soyadı saymaya alıştığımız bölüm, İzlanda’da babanın ya da annenin adından türetilir; yani bir baba adı veya anne adıdır. Ülkede gerçekten soyadı taşıyanların sayısı çok azdır.

Koleksiyonda Başka Neler Var?

Kısacası, vaktiniz varsa www.ystafell.is adresine bir göz atın. Yolunuz İzlanda’ya düşerse Kuzey Atlantik’in otomobil geçmişini ziyaret etmeye de zaman ayırın.

İstadfell Ulaşım Müzesi: Temel Bilgiler

• Nerede: İstadfell kasabası, İzlanda — www.ystafell.is
• Kurucusu: Reykjavikli Ingólfur Krístiánsson; eşi de koleksiyonun koruyucusu ve tanıtım sorumlusu
• 2003 yılından beri yöneten: oğulları Sverrir Ingolfsson ve gönüllülerden oluşan bir ekip
• Büyüklüğü: iki yüz elli araç ve birkaç bin küçük sergi parçası
• Sovyet otomobillerinin bulunma nedeni: “Morina Savaşları” ambargosu — SSCB, Britanya’nın almayı reddettiği balıkları satın alıp karşılığını araçlarla ve traktörlerle ödemiş
• Öne çıkanlar: Oliver Cletrac HG, 1919 model Dixie Flyer, Danimarkalı Kewet El Jet, yarı paletli Bombardier araçları, Dodge WC, Willys MB, Tucker Sno-Cat

Sık Sorulan Sorular

Bir İzlanda müzesinde neden Moskvitch ve “Buhanka” var? “Morina Savaşları” nedeniyle. Britanya, İzlanda deniz ürünlerine ambargo koymuş; Sovyetler Birliği bunları onun yerine satın alıp karşılığını araçlarla ve traktörlerle ödemiş.

Hangi Sovyet aracı orada en iyi sonucu vermiş? İlk dalganın lideri, gücünden çok kabin genişliği ve konforuyla GAZ-69 olmuş. On iki koltuklu “Buhanka”, kapasitesi, arazi takviyeli dört tekerlekten çekiş sistemi ve yolda Unimog’u geçen hızıyla değer görmüş.

İzlandaca isimler neden birbiriyle uyuşmuyor gibi görünüyor? Çünkü bunlar soyadı değil. İzlanda’da ikinci ad genellikle babanın ya da annenin adından oluşturulur; yalnızca az sayıda aile gerçek bir soyadı taşır.

Koleksiyon ne kadar büyük? İki yüz elli araç ve birkaç bin küçük sergi parçası: paletli arazi makinelerinden yüzyıl ortasının otomobil radyolarına kadar.

Fotoğraflar: Konstantin Sorokin

Bu bir çeviridir. Özgün yazıyı buradan okuyabilirsiniz: На колесах: репортаж из музея транспорта в Исландии